Psychoterapia ericksonowska bywa opisywana jako metoda „strategiczna” i „nastawiona na skuteczność”, ponieważ akcentuje praktyczną zmianę w funkcjonowaniu człowieka, a nie wyłącznie analizę przyczyn problemu. W języku popularnym łączy się ją często z hipnozą kliniczną, metaforami terapeutycznymi i tzw. sugestiami pośrednimi, jednak w praktyce jest to szerszy styl pracy, w którym terapię dopasowuje się do konkretnej osoby i jej sytuacji. W centrum podejścia znajdują się zasoby pacjenta, czyli to, co działa, co już kiedyś pomagało i co można uruchomić w aktualnym kryzysie. Jednocześnie jest to tradycja, która silnie wpłynęła na rozwój krótkoterminowych terapii systemowych i rozwiązań paradoksalnych w pracy z rodziną, także poza kontekstem hipnozy. Warto od razu zaznaczyć, że psychoterapia ericksonowska nie jest jedną, ściśle znormalizowaną procedurą, lecz zbiorem zasad klinicznych i sposobów komunikacji, które wyrosły z pracy Miltona H. Ericksona i późniejszych opracowań jego następców.

W opisach tej metody często pojawia się stwierdzenie, że „wgląd nie jest niezbędny do zmiany”. W praktyce oznacza to, że poprawa samopoczucia i zachowania może dokonać się nawet wtedy, gdy pacjent nie potrafi jeszcze w pełni nazwać źródeł trudności ani ich szczegółowo zrozumieć. Nie jest to zaprzeczenie znaczenia refleksji, lecz przesunięcie akcentu na działanie: na to, co można zrobić już teraz, aby zmienić codzienne funkcjonowanie. W podobnym duchu myśli wiele podejść krótkoterminowych, które koncentrują się na obecnych wzorcach podtrzymujących problem i na projektowaniu małych, testowalnych kroków. W tekstach ericksonowskich podkreśla się też, że zakładanie „oporu pacjenta” jako stałej cechy bywa klinicznie niekorzystne, bo może usztywniać terapeutę i wzmacniać konflikt w relacji. W szerszej rodzinie terapii systemowych i krótkoterminowych znajdziemy nawet klasyczne prace kwestionujące użyteczność pojęcia oporu i proponujące patrzenie na zachowania pacjenta jako informację o tym, jak chce być rozumiany i jak współpracuje.

Skąd wzięła się psychoterapia ericksonowska i dlaczego mówi się o „strategii”

Milton H. Erickson był psychiatrą i psychoterapeutą, którego praca kliniczna stała się inspiracją dla wielu późniejszych nurtów, zwłaszcza dla terapii krótkoterminowych oraz praktyk hipnozy klinicznej. W tradycji ericksonowskiej podkreśla się indywidualizację: zamiast dopasowywać pacjenta do techniki, technikę dopasowuje się do pacjenta, jego języka, motywacji i sposobu uczenia się. Właśnie stąd bierze się „strategiczny” charakter podejścia, rozumiany jako planowanie interwencji tak, aby były wykonalne w realnym życiu pacjenta i prowadziły do konkretnej zmiany w relacjach lub zachowaniach. W praktyce klinicznej może to obejmować zarówno bardzo bezpośrednie zalecenia, jak i interwencje pośrednie: metafory, zadania domowe, zmianę rytuałów rodzinnych czy modyfikację sposobu komunikacji. Tradycja ericksonowska w wielu opracowaniach jest opisywana przez pryzmat kompetencji, a nie „jednego protokołu”, co ma znaczenie także dla tego, jak bada się ją naukowo.

Samo pojęcie terapii strategicznej ma jednak szerszą historię niż jedna osoba. Podejścia strategiczne w terapii rodzin rozwijały się m.in. w środowisku Palo Alto i Mental Research Institute, gdzie koncentrowano się na tym, jak problemy są podtrzymywane przez powtarzalne „próby rozwiązania”, które nie działają. W klasycznej książce Watzlawicka, Weaklanda i Fischa opisano mechanizmy „zmiany pierwszego rzędu” i „zmiany drugiego rzędu” oraz ideę, że próby naprawy mogą paradoksalnie utrwalać trudność, jeśli są oparte na błędnym założeniu o naturze problemu. W tym samym ekosystemie rozwijał się nurt strategicznej terapii rodzin związany z Jayem Haleyem, który pozostawał pod wyraźnym wpływem pracy Ericksona i przenosił część jej logiki na interwencje w systemie rodzinnym. To rozróżnienie jest ważne, bo pozwala mówić o psychoterapii ericksonowskiej jako o stylu i źródle inspiracji, a nie jako o jedynej „metodzie strategicznej”.

Podstawowe założenia: zasoby, kontekst, użyteczność zachowań i perspektywa przyszłości

W popularnych opisach podejścia ericksonowskiego powtarza się myśl, że człowiek posiada zasoby wystarczające do konstruktywnego rozwiązywania problemów. W języku klinicznym oznacza to, że nawet jeśli pacjent doświadcza objawów lęku, depresji czy kryzysu relacyjnego, nadal ma pewne sprawności: pamięć o wcześniejszych sukcesach, wartości, umiejętność uczenia się, zdolność do tworzenia więzi albo do wytrwania w trudności. Terapeuta poszukuje tych zasobów i projektuje sytuacje, w których mogą one „zaskoczyć” i znów zacząć działać. Tę logikę nazywa się często utylizacją (utilization), czyli wykorzystaniem tego, co pacjent wnosi, zamiast walczyć z jego stylem reagowania. W ericksonowskich opracowaniach utylizacja jest opisywana jako świadome rozpoznanie preferowanych sposobów funkcjonowania i wywołanie ich w celu terapeutycznym.

Drugim filarem jest myślenie kontekstowe. W podejściu ericksonowskim zachowanie nie jest oceniane jako „złe samo w sobie”, ale jako coś, co w jakichś warunkach mogło mieć sens adaptacyjny, nawet jeśli dziś przynosi koszty. Taka perspektywa nie usprawiedliwia przemocy ani krzywdzenia innych, lecz pozwala zrozumieć mechanizm i znaleźć bezpieczniejsze sposoby realizowania potrzeb, które stoją pod zachowaniem. W praktyce oznacza to również unikanie etykietowania pacjenta jako „opornego”, „trudnego” czy „niechętnego”, ponieważ taka etykieta często opisuje raczej impas w dopasowaniu interwencji niż stałą cechę człowieka. W literaturze krótkoterminowej znajdziemy klasyczne argumenty, że „opór” może być artefaktem sposobu prowadzenia terapii i że bardziej użyteczne jest pytanie, jaką formę współpracy proponuje pacjent w danym momencie.

Trzecim elementem jest orientacja na teraźniejszość i przyszłość. Zamiast wielomiesięcznego rekonstruowania historii, często pracuje się nad tym, co pacjent chce zmienić w codziennym funkcjonowaniu, jak pozna, że jest lepiej, oraz jakie minimalne kroki mogą tę zmianę zapoczątkować. W podejściu ericksonowskim małe kroki są celowe, bo zmiana bywa procesem uczenia się, a uczenie się jest bardziej stabilne, gdy jest stopniowe i dopasowane do możliwości. To również powód, dla którego w tej tradycji docenia się „wyjątki” od problemu, czyli sytuacje, w których objaw jest słabszy lub nie występuje. Wyjątki pokazują, że pacjent potrafi funkcjonować inaczej, nawet jeśli nie robi tego stale, a to staje się materiałem do budowania strategii zmiany. Taki sposób myślenia jest zbieżny z praktykami, które rozwinęły się później w terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach, również inspirowanej Ericksonem.

Techniki i narzędzia: sugestia pośrednia, metafora, zadania i „przepisywanie symptomu”

Psychoterapia ericksonowska kojarzy się z komunikacją, w której terapeuta nie narzuca wprost interpretacji, lecz prowadzi rozmowę tak, aby pacjent sam „odkrył” nową możliwość reagowania. Stąd zainteresowanie sugestią pośrednią, czyli takim sposobem mówienia, który uruchamia skojarzenia i wybory pacjenta bez wprost wydanego polecenia. W literaturze opisuje się różne modele rozumienia sugestii pośredniej i jej roli w hipnozie terapeutycznej, a prace przeglądowe pokazują, że jest to pojęcie wieloznaczne i zależne od kontekstu. W praktyce klinicznej pośredniość może przyjmować formę opowieści, metafory, pytania o przyszłość albo zadania, które zmienia rytuał dnia i przez to modyfikuje doświadczenie emocjonalne. Ważne jest, że w tym podejściu forma komunikatu ma być dopasowana do pacjenta, a nie „efektowna sama w sobie”.

Jedną z szerzej znanych interwencji w tradycji strategicznej jest „przepisywanie symptomu”, czyli zalecenie, by pacjent celowo wykonał zachowanie, którego zwykle chciałby uniknąć, ale w kontrolowanych warunkach i z inną intencją. Logika jest paradoksalna: objaw przestaje być czymś, co „dzieje się samo”, a staje się czymś, co pacjent może włączyć i wyłączyć, co zmienia relację z objawem. Podobne idee znajdziemy w klasycznych opracowaniach terapii krótkoterminowej i strategicznej, gdzie opisuje się, jak zmiana reguł gry wokół problemu może doprowadzić do „zmiany drugiego rzędu”. Takie interwencje wymagają jednak dużej ostrożności klinicznej, bo nie każdemu pacjentowi służą, a w części problemów mogą nasilić cierpienie, jeśli zostaną użyte bez dobrego rozpoznania. W podejściu ericksonowskim podkreśla się więc nie samą „technikę paradoksu”, ale elastyczność i bezpieczeństwo, w tym stałą ocenę reakcji pacjenta.

Z perspektywy medyczno-popularnonaukowej warto doprecyzować, że hipnoza ericksonowska nie jest stanem utraty kontroli ani „zmuszeniem” do czegokolwiek. W ujęciu klinicznym hipnoza jest zestawem procedur ułatwiających koncentrację uwagi, regulację wyobraźni i zmianę nawykowych reakcji, często w celu redukcji lęku, bólu lub objawów psychosomatycznych. W tradycji ericksonowskiej hipnoza bywa traktowana jako narzędzie, a nie jako cel sam w sobie, i może, ale nie musi, być elementem terapii. Na poziomie badań naukowych skuteczność hipnozy terapeutycznej bywa analizowana szerzej, nie tylko w wariancie ericksonowskim, co pomaga zrozumieć, w jakich obszarach ma ona najsilniejsze udokumentowane efekty.

Czy psychoterapia ericksonowska „działa”: jak wygląda stan badań

Ocena skuteczności psychoterapii zależy od tego, co dokładnie jest badane. Psychoterapia ericksonowska jest podejściem elastycznym, a elastyczność bywa wyzwaniem dla badań, które preferują ustandaryzowane protokoły. Z tego powodu część literatury skupia się na elementach metody, takich jak hipnoza terapeutyczna, komunikacja sugestywna czy interwencje krótkoterminowe, a część próbuje opisywać kompetencje ericksonowskie jako zestaw praktyk możliwych do szkolenia i oceny. W polskim piśmiennictwie klinicznym podkreśla się rolę utylizacji zasobów pacjenta jako centralnej strategii podejścia ericksonowskiego, co jest spójne z międzynarodowym rozumieniem tej tradycji.

Jeżeli chodzi o hipnozę, metaanalizy obejmujące zastosowania kliniczne pokazują korzystne efekty w szeregu obszarów, szczególnie tam, gdzie problem dotyczy bólu, procedur medycznych, objawów psychosomatycznych czy lęku, choć wielkość efektu zależy od populacji i jakości badań. To jest istotne, bo hipnoza jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych narzędzi kojarzonych z Ericksonem, ale jednocześnie jest badana także w innych szkołach i formach. W ostatnich latach pojawiają się też próby syntetycznego ujęcia danych stricte o hipnoterapii ericksonowskiej w randomizowanych badaniach, jednak w popularnonaukowym opisie należy zachować ostrożność i sprawdzać, czy dana analiza jest recenzowana i jakiej jest jakości metodologicznej. Najbezpieczniej jest więc powiedzieć, że istnieją dane wspierające hipnozę jako interwencję kliniczną w wybranych problemach, a ericksonowskie techniki są jedną z ważnych tradycji w obrębie hipnoterapii.

Warto też zauważyć, że część tez przypisywanych podejściu ericksonowskiemu, na przykład krytyka pojęcia „oporu”, ma wsparcie w klasycznych pracach krótkoterminowych, choć nie zawsze w formie „twardych” badań skuteczności, lecz jako argumenty teoretyczne i kliniczne. Tekst Steve’a de Shazera „The death of resistance” jest przykładem publikacji, która stała się punktem odniesienia dla całej rodziny terapii krótkoterminowych, sugerując, że język oporu może utrudniać pracę i że lepiej opisywać zachowania pacjenta w kategoriach współpracy. To jest bliskie ericksonowskiemu przekonaniu, że terapeuta powinien pozostać elastyczny i dopasowywać się do tego, co pacjent realnie jest w stanie zrobić w danym momencie.

Dla kogo bywa to podejście użyteczne, a kiedy potrzebna jest szczególna ostrożność

Psychoterapia ericksonowska jest często opisywana jako podejście szczególnie przydatne w pracy z osobami, które chcą zmiany w krótkim horyzoncie i potrzebują narzędzi do poradzenia sobie z konkretnym problemem, takim jak lęk, przewlekłe napięcie, kłopoty ze snem czy nawykowe reakcje stresowe. Bywa też wykorzystywana w pracy z rodzinami i parami, zwłaszcza tam, gdzie problem jest podtrzymywany przez powtarzalne wzorce komunikacyjne. W szerszym polu terapii strategicznej opisuje się, że interwencje koncentrują się na rozwiązaniu problemu zgłaszanego przez rodzinę, a terapeuta projektuje działania mające przerwać błędne koła interakcji. Jednocześnie sama etykieta „ericksonowska” nie gwarantuje jakości terapii, bo jakość zależy od kompetencji klinicznych, etyki i dopasowania do diagnozy pacjenta.

Szczególnej ostrożności wymaga sytuacja, gdy pacjent ma objawy psychotyczne, ciężką depresję z ryzykiem samobójczym albo poważne zaburzenia osobowości z wysoką impulsywnością. W takich przypadkach priorytetem bywa stabilizacja, ocena ryzyka i często leczenie zintegrowane, w tym farmakoterapia, a elementy pracy ericksonowskiej mogą być tylko częścią szerszego planu. Również w obszarze traumy trzeba zachować uważność, ponieważ techniki oparte na sugestii i wyobraźni wymagają jasnych granic, aby nie doszło do niezamierzonej i nieprawidłowej rekonstrukcji wspomnień. Popularnonaukowy opis powinien tu unikać obietnic „szybkiego przeprogramowania”, bo choć podejścia krótkoterminowe potrafią być skuteczne, to ciężar problemu i kontekst życiowy pacjenta znacząco wpływają na tempo i przebieg zmiany. W praktyce klinicznej rozsądne jest traktowanie podejścia ericksonowskiego jako stylu pracy, który może wspierać proces, ale nie zastępuje diagnostyki i standardów bezpieczeństwa.

Jak rozumieć „obiektywny punkt widzenia” i odpowiedzialność pacjenta w terapii

W podanych założeniach pojawia się myśl, że „tym co leczy jest obiektywny punkt widzenia”. W medyczno-popularnonaukowym ujęciu warto to przetłumaczyć na bardziej precyzyjne sformułowanie: terapeuta stara się pomóc pacjentowi zobaczyć sytuację szerzej niż przez pryzmat jednej, automatycznej interpretacji. Nie chodzi o absolutną obiektywność, bo w sprawach emocji i relacji pełna obiektywność jest ograniczona, lecz o możliwość zmiany perspektywy, która poszerza repertuar działań. W ericksonowskim stylu robi się to często przez pytania, metafory i doświadczeniowe zadania, które pozwalają pacjentowi „poczuć” alternatywę, a nie tylko ją zrozumieć intelektualnie. To jest spójne z założeniem, że wgląd może wspierać zmianę, ale nie zawsze jest jej warunkiem koniecznym.

Z kolei zdanie, że „pacjent ponosi odpowiedzialność za terapię”, bywa niebezpiecznie interpretowane jako przerzucanie winy na pacjenta. W dojrzałym ujęciu oznacza raczej współodpowiedzialność za proces: terapeuta odpowiada za ramy, bezpieczeństwo i projekt interwencji, a pacjent za to, czy i jak te interwencje testuje w swoim życiu. W tradycji terapii krótkoterminowych często podkreśla się, że zmiana utrwala się poza gabinetem, w codziennych zachowaniach, dlatego zadania i małe kroki mają znaczenie. Takie myślenie może wzmacniać poczucie sprawczości, ale tylko wtedy, gdy jest podane z empatią i uwzględnia realne ograniczenia pacjenta, takie jak choroba, przemoc w otoczeniu czy brak zasobów społecznych. W praktyce to właśnie dopasowanie interwencji do realiów życia jest jednym z najważniejszych kryteriów jakości pracy w podejściu ericksonowskim.

---

Przypisy i źródła

[1] Dan N. Short. What is Ericksonian Therapy: The use of Core Competencies to Operationally Define a Non-Standardized Approach to Psychotherapy (2021). https://centrohumanista.edu.mx/biblioteca/files/original/e6e66ce0e7ae72dac6c20ac56c5702fa.pdf
[2] The Milton H. Erickson Foundation. Utilization (2023). https://www.erickson-foundation.org/blog/utilization
[3] Katarzyna Szymańska. Utilization of patient resources in Ericksonian therapy („Psychoterapia”, 4/2023, DOI: 10.12740/PT/186393). https://www.psychoterapiaptp.pl/pdf-186393-112342?filename=Spozytkowanie+zasobow.pdf
[4] Paul Watzlawick, John H. Weakland, Richard Fisch. Change: Principles of Problem Formation and Problem Resolution (klasyczne ujęcie terapii krótkoterminowej/strategicznej). https://www.sietmanagement.fr/wp-content/uploads/2016/04/Watzlawick-Change.pdf
[5] Katarzyna Klajs. Jay Haley — pioneer in strategic family therapy („Psychoterapia”, artykuł przeglądowy). https://www.psychoterapiaptp.pl/pdf-64123-80953?filename=80953.pdf
[6] Steve de Shazer. The death of resistance. Family Process (1984);23(1):11–21. PubMed: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6714383/
[7] Jayne Rosendahl i wsp. Meta-analytic evidence on the efficacy of hypnosis for mental and somatic treatment outcomes (2024, przegląd i metaanaliza). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10807512/
[8] M.H. Erickson, E.L. Rossi. Hypnotic Realities: The Induction of Clinical Hypnosis and Forms of Indirect Suggestion (materiał źródłowy dotyczący sugestii pośredniej; PDF). https://www.communicationcache.com/uploads/1/0/8/8/10887248/hypnotic_realities_-_the_induction_of_clinical_hypnosis_and_forms_of_indirect_suggestion.pdf
[9] D.P. Fourie. “Indirect” Suggestion in Hypnosis: Theoretical and Clinical Issues (1997). https://journals.sagepub.com/doi/10.2466/pr0.1997.80.3c.1255
[10] (Ostrożnie interpretować) The Clinical Efficacy of Ericksonian Hypnotherapy: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials (2025; dostęp online). https://figshare.com/articles/online_resource/The_Clinical_Efficacy_of_Ericksonian_Hypnotherapy_A_Systematic_Review_and_Meta-Analysis_of_Randomized_Controlled_Trials/29619224